Raqobatni rivojlantirish va davlatning iqtisodiyotdagi bevosita ishtirokini kamaytirish O‘zbekistondagi iqtisodiy islohotlarning asosiy yo‘nalishlaridan biriga aylandi. So‘nggi yillarda xususiy biznesning bozorlarga kirishini kengaytirish, eksklyuziv huquqlarni qisqartirish va raqobatga qarshi xatti-harakatlar ustidan nazoratni kuchaytirish choralari ko‘rildi. Bu haqda Raqobatni rivojlantirish va iste’molchilar huquqlarini himoya qilish qo‘mitasi raisi Xalilillo To‘raxo‘jayevning "Yangi O‘zbekiston" gazetasida chop etilgan maqolasida so‘z boradi.
Raqobatni rivojlantirish va davlatning iqtisodiyotdagi bevosita ishtirokini kamaytirish O‘zbekistondagi iqtisodiy islohotlarning asosiy yo‘nalishlaridan biriga aylandi.
So‘nggi yillarda xususiy biznesning bozorlarga kirishini kengaytirish, eksklyuziv huquqlarni qisqartirish va raqobatga qarshi xatti-harakatlar ustidan nazoratni kuchaytirish choralari ko‘rildi. Bu haqda Raqobatni rivojlantirish va iste’molchilar huquqlarini himoya qilish qo‘mitasi raisi Xalilillo To‘raxo‘jayevning "Yangi O‘zbekiston" gazetasida chop etilgan maqolasida so‘z boradi.
Materialda ta’kidlanganidek, 2017 yilda islohotlar boshlanganidan so‘ng raqobat siyosati davlat iqtisodiy siyosatining doimiy yo‘nalishiga aylandi.
2023 yilda "Raqobat to‘g‘risida"gi yangi qonun qabul qilindi, unda ustun mavqeni suiiste’mol qilish va kartel kelishuvlariga qarshi kurashish, davlat yordami va iqtisodiy konsentratsiyani nazorat qilish, shuningdek, davlat korxonalari va raqamli platformalar faoliyatida raqobatni himoya qilishning zamonaviy mexanizmlari nazarda tutilgan.
So‘nggi yillarda 4 mingdan ortiq normativ-huquqiy hujjatlar loyihalari o‘rganildi. Ularning 52 foizida raqobatni cheklashi mumkin bo‘lgan normalar aniqlangan.
Bundan tashqari, davlat organlari va mahalliy hokimliklarning raqobat tamoyillariga zid bo‘lgan 6 ming 700 ta qarori bekor qilindi yoki qonun hujjatlariga muvofiqlashtirildi. Raqobatga qarshi 3 ming 500 ta xatti-harakat bartaraf etilib, 912 milliard so‘mga yaqin asossiz olingan mablag‘lar qaytarildi.
Iqtisodiy konsentratsiya sohasida 2019-2026-yillarda umumiy qiymati $13,2 mlrd bo‘lgan 1 181 ta bitim ma’qullangan. 31 ta bitim bo‘yicha raqobatga salbiy ta’sir ko‘rsatish xavfi tufayli kelishuv berilmagan. 400 dan ortiq yirik korxona va davlat organlarida ham monopoliyaga qarshi komplayens tizimi mavjud.
Islohotlarning alohida yo‘nalishi iqtisodiyotda davlat ishtirokini qisqartirish bilan bog‘liq. Mamlakatda kamida beshta xususiy tadbirkor faoliyat yuritayotgan bozorlarda yangi davlat korxonalarini tashkil etishni cheklovchi "Sariq sahifalar" tamoyili joriy etildi.
Maqolada keltirilgan ma’lumotlarga ko‘ra, davlat ishtirokidagi korxonalarning yalpi ichki mahsulotdagi ulushi 55 foizdan qariyb 30 foizga, ularning soni esa 3 200 tadan 1 700 taga kamaygan. Bir vaqtning o‘zida 160 ta litsenziya va ruxsat berish tartib-taomillari bekor qilindi yoki soddalashtirildi.
Faoliyat ko‘rsatayotgan tadbirkorlik subyektlari soni 2016-yildagi 257,7 mingtadan 2026-yilda 474,9 mingtaga yetdi. YAIM hajmi 2016-yildagi 199,3 trln. so‘mdan 2025-yil yakuniga ko‘ra 1 849,7 trln. so‘mga oshdi.
Maqolada, shuningdek, kompaniyalarning alohida bozorlarga kirishini cheklab qo‘ygan eksklyuziv huquqlar va individual imtiyozlar qayta ko‘rib chiqilgani qayd etilgan. 24 ta faoliyat turi bo‘yicha eksklyuziv huquqlar bekor qilindi, 39 ta sohada individual imtiyozlar qisqartirildi yoki qayta ko‘rib chiqildi. 2025-yildan boshlab bir qator eksklyuziv huquqlar bekor qilingandan so‘ng, 100 dan ortiq tadbirkorlik subyektlari tegishli xizmatlar bozorlariga kirish imkoniyatiga ega bo‘ldi.
O‘zgarishlar tabiiy monopoliyalar sohasiga ham ta’sir ko‘rsatdi. Asosiy faoliyati tabiiy monopoliya sharoitida amalga oshirilmaydigan 56 ta korxonaning maqomi qayta ko‘rib chiqildi. Oltita xizmat turi tabiiy monopoliyalar ro‘yxatidan chiqarildi. Natijada tabiiy monopoliya subyektlari soni 2018-yildagi 140 tadan 2026-yilda 78 tagacha qisqardi.
Maqolada aviatsiya sohasi raqobatning kuchayishiga misol sifatida keltirilgan. 2017-yilda mamlakatda bitta mahalliy aviatashuvchi faoliyat yuritgan bo‘lsa, 2025-yilda ularning soni 15 taga yetdi. Yo‘lovchilar oqimi deyarli besh baravar ko‘paydi va 15 million kishini, shu jumladan xalqaro tashuvlarda 12 million yo‘lovchini tashkil etdi.
Islohotlar narxlarni tartibga solishga ham ta’sir ko‘rsatdi. 28 turdagi tovar va xizmatlar, jumladan, un, non, paxta yog‘i, g‘alla, yoqilg‘i va mineral o‘g‘itlar narxini ma’muriy tartibga solish mexanizmlari qayta ko‘rib chiqildi.
Bunda til biriktirish, sun’iy taqchillik, ustun mavqeni suiiste’mol qilish va birjalardagi manipulyatsiyalar ustidan nazorat kuchaytirildi. Keltirilgan ma’lumotlarga ko‘ra, ayrim bozorlarda suyultirilgan gaz narxi 38 foizga, bug‘doy 14 foizga, fermerlar uchun karbamid 25 foizga arzonlashgan. 145 ta korxonada umumiy qiymati 78 mlrd. so‘mlik narx-navoning asossiz oshirilishining oldi olindi. Birja manipulyatsiyalarining 344 ta holati bo‘yicha 105 mlrd. so‘mni qaytarish to‘g‘risida ko‘rsatmalar berildi.
2025-yilda iste’molchilarning 41 mingga yaqin murojaati ko‘rib chiqildi. Ularning yakunlari bo‘yicha 383,4 mlrd so‘mni qaytarish choralari ko‘rildi. Gaz, kommunal xizmatlar, yoqilg‘i va dori-darmon sohalarida o‘tkazilgan tizimli tekshiruvlar natijasida 17 million iste’molchining huquqlari tiklandi.
Bozorlarni raqamli nazorat qilish uchun Fair Tech yagona axborot tizimi, shuningdek, Fair Price, Product Info va Pharm Info modullaridan foydalaniladi. Ular 32 ta davlat organining axborot resurslari bilan integratsiya qilingan. Alohida ma’lumotlarni olish muddati 10-20 kundan 15 daqiqagacha qisqardi, tahlil qilish jarayoni esa besh baravar tezlashdi.
Shu asosda 204 ta subyekt va 165 ta tovar moliya bozorida ustun mavqega ega deb topildi. 93 ta korxonada sezilarli muzokaralar olib borish kuchi aniqlangan, 9 ta raqamli platformaning 6 ta xizmat turida ustun mavqega ega.
Shuningdek, maqolada mintaqaviy raqobatbardoshlik va investitsiya imkoniyatlarini tahlil qilish natijalari keltirilgan. Sirdaryo viloyatida iqtisodiy murakkabligi yuqori bo‘lgan 40 turdagi mahsulotlar bo‘yicha imkoniyatlar aniqlandi.
Ushbu mahsulotlarning potensial bozori qo‘shni mamlakatlarda 2,6 milliard dollardan, Rossiyada 8 milliard dollardan va Turkiyada 4 milliard dollardan ortiq deb baholanmoqda.
Materialga ko‘ra, raqobat muhiti paxta va g‘alla, fuqaro aviatsiyasi, elektron to‘lovlar, sement va qurilish materiallari, kabel va metallurgiya mahsulotlari bozorlarini o‘z ichiga olgan 30 ga yaqin sohada yaxshilangan.
Shu bilan birga, tovar nomenklaturasi ham kengaydi: 2019-yildagi 4100 ga yaqin mahsulot turidan 2025-yilda 5600 taga yetdi.
Maqolada kelgusi maqsadlar sifatida 2030-yilga borib nodavlat sektor ulushini 85 foizga yetkazish, 16 turdagi davlat monopoliyasini bosqichma-bosqich bekor qilish hamda temir yo‘l tashuvlari, avtomobil yo‘llarini qurish va boshqarish, shuningdek, gaz va elektr ta’minotida xususiy sektor ishtirokini kengaytirish belgilangan.
Shuningdek, 2030 yilga qadar 15 ta bozorda monopol va ustun mavqeni cheklash, 10 dan ortiq eksklyuziv huquqlarni bosqichma-bosqich bekor qilish, parallel importga cheklovlarni bartaraf etish va tovar belgilaridan foydalanishning zamonaviy xalqaro tamoyillarini joriy etish rejalashtirilgan.
Shu bilan birga, maqolada ta’kidlanganidek, davlat strategik energetika va transport infratuzilmasi, shuningdek, milliy xavfsizlik bilan bog‘liq obyektlarda zarur ishtirokini saqlab qoladi. Bozor qoidalari sifatini va nazorat samaradorligini oshirish bilan bir vaqtda davlat ishtirokining oqilona chegaralarini belgilash asosiy vazifa etib belgilandi.
Maqola muallifining fikricha, raqobatni rivojlantirish va davlatning bevosita ishtirokini kamaytirish xususiy sektor imkoniyatlarini kengaytirish, innovatsiyalarni rag‘batlantirish va iqtisodiyot samaradorligini oshirishga sharoit yaratadi.
Manba: uzdaily.uz